Kwam vroeger de pastoor of dominee en was een dienst vrij snel volgens een bekend kader ingevuld, tegenwoordig is dat wel anders. We hebben zelf steeds meer invloed op hoe een uitvaart vorm krijgt. Uw eigen uitvaart of die van een overleden dierbare. Maar dat het nu vaak heel anders gaat dan de traditionele uitvaarten vroeger vol rituelen, betekent niet dat we geen behoefte meer hebben aan rituelen. Een informele, niet-kerkelijke uitvaart heeft ook zijn eigen, eigentijdse rituelen. Ik geef in dit artikel graag een paar voorbeelden.

Het leven vraagt om rituelen

Voor alles in het leven hebben we rituelen. Zo blazen wij kaarsjes uit op de verjaardagstaart en mogen dan een wens doen. Of we doen die wens bij een vallende ster. Voor een jarige zingen wij een lied. En soms verbranden we brieven of foto’s om een relatie of een bepaalde periode af te sluiten. Bij rituelen tijdens een uitvaart denken we misschien al gauw aan de vaste gewoonten in de kerk. Zeker in de rooms-katholieke kerk worden veel symbolische handelingen verricht. Het gebruik van wijwater bij het welkom heten van de overledene door de pastoor. Of het zwaaien met wierook.  Familieleden steken de zes kaarsen aan die naast de kist staan.

De uitvaartwensen van tegenwoordig

Onlangs is er onderzoek gedaan onder Nederlanders naar hun uitvaartwensen. Ik lees de bovenstaande kop dat boven een artikel staat: “Merendeel Nederlanders wil informele uitvaart, zonder tradities en rituelen”. Tegenwoordig  kiest men vaker voor een informele uitvaart. Dat herken ik ook in de uitvaarten die ik begeleid. Doordat minder mensen naar de kerk gaan, worden de kerkelijke uitvaarten ook minder. Hierdoor krijgt de familie zelf de regie in handen. Dan zou je al kunnen spreken van een informele uitvaart.

Gemoedelijke sfeer

Mijn ervaring is dat nabestaanden een niet-kerkelijke uitvaart steeds vaker in een gemoedelijke sfeer willen. Dit zit hem soms in de kleding: geen zwarte, strakke pakken. Of men wil dat erop een niet plechtige toon wordt gesproken tijdens een dienst. Zo zei laatst iemand tijdens een voorgesprek: “Spreek tijdens de afscheidsdienst maar zoals je nu ook praat”.

Nieuwe eigentijdse rituelen

Maar een informele, niet-kerkelijke uitvaart heeft toch ook zeker zijn eigen, eigentijdse rituelen. In het onderzoek komt bijvoorbeeld naar voren dat vooral de Flevolanders willen dat hun nabestaanden proosten op hun leven. Samen het glas heffen! Wat een mooi ritueel! Zo zie ik veel nieuwe rituelen voorbij komen tijdens uitvaarten.

Tegenwoordig willen families bijvoorbeeld zoveel mogelijk zelf doen. Zo zie je steeds meer dat in plaats van ingehuurde dragers, de nabestaanden zelf de kist met de overledene de aula indragen. Soms doet men dat voorafgaand aan de uitvaartplechtigheid. Anderen kiezen ervoor dit te doen bij aanvang van de dienst. Ook bij begrafenissen zijn het vaak familieleden die de kist naar het graf begeleiden.

Als er een foto van de overledene bij de kist staat, kunnen er één of meerdere kaarsjes bij worden gezet. Tijdens de uitvaartdienst steken familieleden die aan. De overledene wordt symbolisch in het licht gezet. Luisteren naar eigen uitgekozen muziek, kijken naar foto’s tijdens een slideshow. Het doen van een laatste groet door langs de kist te lopen. Een bloem neerleggen op de kist of een schepje zand. Het zijn allemaal rituelen of vaste onderdelen van een uitvaart.

Oude tradities als inspiratie voor moderne rituelen

Ik haal  mijn inspiratie voor de invulling van de dienst ook uit de katholieke uitvaartmis. Waarom het kind met het badwater weggooien? De absoute in de katholieke kerk is een ritueel aan het einde van de katholieke uitvaartliturgie waarbij de kist wordt besprenkeld met wijwater en bewierookt, onder het uitspreken van gebeden. Het is een laatste eerbetoon aan het lichaam van de overledene. Absoute komt van het woord absolvere, wat losmaken of bevrijden betekent. In de diensten die ik begeleid doe ik ook een soort absoute maar dan met woorden. Een meer eigentijds en bij de overledene en familie passend eerbetoon waarbij ik de overledene namens iedere aanwezige bedank voor alles wat hij of zij heeft betekend. Het is een plechtig en emotioneel moment waarop de aanwezigen de overledenen afscheid nemen van het lichaam van de overledene.

Rituelen in besloten kring

Wil een familie een afscheid met een beperkt gezelschap zonder dat er sprake is van een dienst of plechtigheid, ook dan kunnen rituelen van pas komen. Een woordje van welkom en bij het afscheid met z’n allen om de kist staan. Op zo’n moment is het een mooi gebaar dat de aanwezigen een bloem uit een rouwstuk halen en die op de kist leggen.

Rituelen geven rust en duidelijkheid

Families kunnen ook hun eigen rituelen maken. Een ritueel kan iets heel eenvoudigs zijn. Een uitvaart is emotioneel en spannend voor de nabestaanden. Dan is het fijn dat van te voren afgesproken rituelen voor rust en duidelijkheid zorgen.

Praten over uitvaartwensen

Juist omdat we nu zelf meer invloed hebben op de uitvaart is het zo belangrijk om met elkaar daarover te praten. Hoe wilt u herdacht worden? Welke rituelen vind u mooi? In welke sfeer? Met welke muziek en foto’s?

Wilt u hier meer over weten of het gesprek aangaan over uw uitvaartwensen? Bel mij voor een vrijblijvend voorgesprek op 06-43138768 of mail naar annelies@anneliesvente.nl.

Uw uitvaartwensen op papier zetten? Download gratis het wensenformulier.

Doodwens proberen te begrijpen

Afgelopen week lees ik in Trouw. “Ik blijf er nuchter onder. Voor mij is het motto dat je iets eerst goed moet begrijpen, voor je er van alles over vindt.” Welgekozen woorden van Els van Wijngaarden over het onderzoek dat zij gaat doen voor de overheid naar het aantal 55-plussers dat niet in aanmerking komt voor euthanasie, maar wel een blijvende doodswens hebben. Ook onderzoekt ze welke factoren een rol spelen bij die wens.

Klaar zijn met het leven

Zij schreef daar al eerder een boek over: Voltooid Leven, over leven en willen sterven. Voor dit boek interviewde zij mensen die hun leven voltooid achtten. Deze mensen waren in redelijke gezondheid, maar leden aan het leven. De schrijfster was nieuwsgierig naar de beweegredenen van deze mensen om te willen sterven. Wat mij trof in die verhalen, is dat ouderen bang zijn de controle over hun leven kwijt te raken. Of die al kwijt waren. Door zelf hun dood te regelen pakten zij die controle weer terug. Voor anderen was hun doodswens ingegeven doordat zij het gevoel hadden geen doel en geen toekomst meer te hebben. Zij hadden het idee dat zij overbodig waren geworden. Of ouderen hadden een diep gevoel van eenzaamheid.

‘Je voelt dat je losraakt van de werkelijkheid’

‘Ik kon daar uren zitten. Dat heb ik zo vaak gedaan. Als ik iemand moest afhalen van het station, dan ging ik een uurtje eerder. Zomaar een praatje aanknopen met een van de vele passanten. Als ik iemand weer had teruggebracht, bleef ik vaak nog een beetje in de stad rondhangen. Heerlijk vond ik dat, maar – hij zucht diept en wacht voordat hij verder spreekt – juist daar op die plek had ik ook voor het eerst het gevoel dat ik… ja, hoe zal ik dat zeggen… dat ik losraakte van deze wereld. Het lukte me niet meer om te vragen: “Hoe gaat het met je? Wat doe je?”. Terwijl ik dat vroeger altijd met gemak deed…. Het was alsof ik door een omgekeerde verrekijker keek: ik voelde meer afstand tot de wereld om me heen. Noem het verwijdering… Je voelt dat je losraakt van de werkelijkheid.’

Dit gevoel hoort bij het leven en vooral bij het ouder worden

Deze man die in het boek zijn verhaal vertelt, overkomt het ogenschijnlijk zonder een directe aanleiding. Je zou kunnen zeggen dat hij aan een depressie leed. Met een pil of therapie zou dit misschien verholpen kunnen worden. Maar hiertegen verzetten de meesten ouderen zich. Ook Els van Wijngaarden komt tot het inzicht om je er juist mee te verhouden. Om dit gevoel niet weg te moffelen of het als een ‘depressie’ af te doen. Om niet de ander proberen op te beuren, door te zeggen dat het leven toch nog zoveel te bieden heeft. Dit gevoel hoort bij het leven en vooral bij het ouder worden.

Bang voor de reactie

De geïnterviewden uit het boek waren blij dat zij met Els hierover konden praten. Zij vonden het lastig om dit met hun kinderen of naasten te bespreken. Bang voor hun reactie. Door hun heftige reactie is zelfs een man die na het interview zijn voornemen wel besprak met zijn kinderen, teruggekomen op zijn besluit.

Wat is ‘een voltooid leven’?

Na het lezen van haar boek, bleef ik het moeilijk vinden mijzelf te verplaatsen in alle geïnterviewde mensen. Want als je nog in redelijke of zelfs goede gezondheid verkeert, je ziet je kinderen en kleinkinderen nog regelmatig, financieel heb je geen problemen, je kunt nog reizen, uit eten gaan, naar het theater… En dan toch het gevoel hebben dat je niet verder wil? Wat is dan eigenlijk ‘een voltooid leven’?

Ruimte om door te gaan

Het is een ingewikkelde discussie. En zoals Ger Groot eerder in Trouw schreef: ‘Je bent niet alleen je eigen leven en dus sterf je ook niet alleen. Altijd gaat er ook bij de achterblijvers iets dood.’ Daarom vind ik het belangrijk dat wij erover gaan praten. Zoals Els van Wijngaarden ons ook adviseert: het niet wegmoffelen. En proberen niet te (ver)oordelen. Door het lucht te geven komt er misschien ruimte voor andere gedachten. Ruimte om in te zien dat de ander echt niet verder kan en dat het niet aan jou ligt. En misschien ook ruimte om na het afscheid toch door te gaan.

Het werd een bijzonder afscheid voor alle aanwezigen

Het afscheid van de vrouw die had gekozen voor euthanasie werd heel bijzonder. Met mooie, maar ook openhartige woorden over het leven van hun moeder, schoonmoeder en oma. Zoals haar kinderen later zeiden, was ik geslaagd om de herdenkingsdienst op zodanige wijze te openen dat het ook voor de aanwezigen met moeite met de euthanasie een mooi afscheid kon worden. Mijn mening – als ik al een hapklare mening had – doet er in een situatie als deze niet toe. Ik kon alleen maar meeleven met hen. Want het maakt niet veel uit of ik een keuze wel of niet begrijp… Ik voelde een grote verantwoordelijkheid om deze familie in hun afscheid goed te begeleiden. Juist als doodgaan een keuze is.

Wilt u hier meer over weten of het gesprek aangaan over uw uitvaartwensen? Bel mij voor een vrijblijvend voorgesprek op 06-43138768 of mail naar annelies@anneliesvente.nl.

Uw uitvaartwensen op papier zetten? Download gratis het wensenformulier.

Mooie rituelen om te herdenken

De herinneringsbijeenkomst is in de Ölandhorst (nu het Yardenhuis) en op de aangrenzende begraafplaats . De begraafplaats is dan mooi verlicht. Je kunt een boodschap hangen in een wensboom, kaarsjes branden of een kopje koffie of glühwein drinken. Ook zal er een voorstelling zijn van een zandtovenaar. In voorgaande jaren lag er in de aula een leisteen die verwarmd werd en met een kwast schreef je dan de naam met water op de steen. De naam verdampte ook weer. Het zijn mooie rituelen om je overleden dierbaren te herdenken.

Niet alleen zitten met je verdriet

Zelf heb ik meerdere keren meegeholpen tijdens zo’n avond. En het is mooi om te merken dat het de aanwezigen goed doet om hier naar toe te gaan. Vaak zitten nabestaanden in hun eentje te worstelen met het verdriet en rouw. Op zo’n avond kan je, als je dat wilt, je gevoel delen met anderen. Of op z’n minst zien dat je niet alleen bent. De vrijwilligers hebben een luisterend oor en slaan een arm om je heen als je daar behoefte aan hebt.

Een plek om te herinneren hoe het was

Ik ontmoette er eens een man die niet de aula in durfde. Ik ging naar hem toe en vroeg voor wie hij hier was. Hij had hier, nog maar kort geleden, afscheid moeten nemen van zijn vrouw. Hij vond het moeilijk om weer de aula binnen te gaan. Het was te confronterend. Na een kort praatje liep hij weer verder en later op de avond zag ik hem toch in de aula zitten. Het gevoel over de plek waar je het laatste afscheid hebt genomen, kan door zo’n mooie herdenkingsavond veranderen in een plek waar je je weer herinnerd hoe het was.

Helpen rouwen

“Gedenken is meer dan ‘denken aan’ of ‘zich herinneren’. Gedenken heeft te maken met verleden, heden en toekomst. Gedenken is het weer in het heden halen van wat vroeger gebeurd is; op een manier dat het een plaats krijgt in ons leven nu.” Deze tekst vond ik op de site van de Protestantse gemeente Goes. En het laat zien dat herdenken belangrijk is voor nabestaanden om verder te kunnen gaan. Een jaarlijkse dag als Allerzielen is daar een mooi moment voor. En wellicht lukt het je niet om naar een herinneringsbijeenkomst te gaan. Dan is een kaarsje branden en bewust een moment stilstaan bij de herinneringen ook een mooi ritueel om het een plekje in je leven te geven. Herdenken helpt rouwen.

Hoe herdenk jij?

Iedereen heeft een eigen manier van herdenken. Ik ben heel benieuwd hoe jij herdenkt. Hoe sta jij stil bij een overleden dierbare? Deel jouw ervaring hieronder en wellicht kunnen we elkaar inspireren.

Wie spreken bij een uitvaart?

Allereerst hoe zit dat nu precies. Wie spreken allemaal bij een uitvaart? Bij een kerkelijke uitvaart zal in ieder geval de dominee of pastor spreken. In andere gevallen begeleid de uitvaartbegeleider de dienst. Verder wordt tijdens een uitvaartplechtigheid vaak gesproken door één of meer familieleden, goede vrienden of collega’s. Iedereen die wil spreken, mag dat doen. Als familie kies je dit zelf. Ik stimuleer naaste familieleden altijd om tijdens de uitvaartplechtigheid zelf te vertellen over de overledene.

Durf te spreken op de uitvaart

Als de vraag komt wie wil spreken, hoor ik vaak: “Nee hoor, dat gaat mij niet lukken” of “Als ik wat op papier krijg, wil jij dat dan voorlezen?”. Dat begrijp ik goed. De emoties gieren door je keel en spreken voor een groep is niet je dagelijkse bezigheid. En uiteraard wil ik het voorlezen, maar het verhaal over jouw vader komt toch het beste over als jij het zelf vertelt. Gelukkig bedenken de meesten zich na wat aanmoediging toch. Een persoonlijke invulling van de dienst geeft ruimte aan verdriet om het verlies, versterkt de dankbaarheid voor zijn of haar leven en zorgt voor ontzag voor leven en dood. In de gesprekken met nabestaanden hoor ik hoe fijn het is om goed terug te kunnen kijken op een warm en persoonlijk afscheid.

Wat vertel je bij een afscheidsdienst?

Als nabestaanden de stap hebben gezet om te gaan spreken, is de volgende vraag: “Waar moet ik het over hebben?” Als je de levensloop van de overledene wilt vertellen in je toespraak, dan zijn er meerdere opties. Je kunt bijvoorbeeld een chronologische volgorde aanhouden. Je kunt er ook voor kiezen enkele anekdotes aan te halen. Ga dan voor veel details, concrete beelden en uitspraken. Je zoomt in op een bepaalde gebeurtenis. Humor kan ook, er mag best gelachen worden. Het geeft lucht en met het herdenken van de mooie en grappige gebeurtenissen vier je iemands leven. Een mooi gedicht of tekst van een lied is natuurlijk ook mogelijk.

Tegen wie spreek je tijdens de afscheidsdienst?

Denk bij het maken van je tekst ook na over tot wie je wilt spreken. Richt je het woord tot de aanwezigen of praat je tegen de overledene van wie je afscheid neemt? Bedenk van te voren waar jij je prettig bij voelt.

Hoe lang moet een toespraak op een uitvaart zijn?

Een mooie lengte voor een toespraak bij een uitvaart is ongeveer 5 minuten. Houd het dus relatief kort en bondig. Als je rustig spreekt dan heb je 100 woorden per minuut.

Oefen je toespraak van te voren en print je tekst uit

Oefen van te voren door de tekst hardop te lezen en druk de tekst groot af. Het beste kun je de lettergrootte instellen op 14p. Dat leest prettiger. Ook als je blik door eventuele tranen waziger is.

Durf emoties er te laten zijn bij het spreken

Met het geven van een toespraak, geef je ruimte aan het verdriet. Soms zijn mensen bang dat ze moeten huilen tijdens de toespraak. Geen mens in de zaal zal het vreemd vinden. En in de meeste gevallen lukt het weer snel om de draad op te pakken. Het papiertje met de tekst helpt je daarbij.

Vraag hulp bij het schrijven van je toespraak

Vind je het ondanks deze tips nog steeds lastig om een mooie toespraak op papier te krijgen voor de afscheidsdienst? Vraag dan vooral hulp bij het schrijven. Soms is samen met iemand herinneringen ophalen al voldoende als je inspiratie nodig hebt. Als uitvaartbegeleider help ik nabestaanden met plezier bij het schrijven van een mooie toespraak voor een uitvaart.

Wil je meer weten over hoe ik je kan helpen bij het afscheid van een dierbare?

In een voorgesprek neem ik tijd voor al uw vragen over een (naderend) afscheid. E-mail of bel (06 – 431 38 768) mij om een afspraak te maken.

Opbaren kan overal

Het is al weer enige tijd geleden dat ik een uitvaart begeleidde bij een mevrouw wiens man was overleden. Zij woonde in een piepklein huisje. Deze vrouw wilde heel graag haar man thuis opbaren. Om dit voor elkaar te krijgen zou er een raam uit te woning moeten worden gehaald om de kist binnen te krijgen. We waren al aan het kijken hoe we dat moesten doen. Totdat iemand als grapje zei: “Hij kan ook in de schuur”. “Schuur?” zei ik: “Waar is die schuur dan?”.

De beste keuze die deze familie kon maken

De schuur was het huis ernaast. Dat was zijn werkplaats. Het was er een zooitje. Maar ik zei: “Als hij hier altijd graag was, dan is dit een geschikte plek”. En dat was zo. De twee zonen gingen opruimen. De echtgenote had nog een oud gordijn liggen. Zo werd de schuur in korte tijd omgetoverd in een mooie opbaarruimte. Het is nu al bijna twee jaar geleden en we komen elkaar soms nog tegen. De weduwe is nog steeds verguld met de opbaring in de schuur. “Wij hadden dit nooit zelf bedacht”, zei ze eens. Wat eigenlijk wel zo was. Het idee was op het eerste gezicht misschien vreemd, maar uiteindelijk was het de beste keuze die deze familie kon maken.  Zij konden naar hem gaan wanneer zij wilden, samen met het bezoek dat langskwam.

Het ging mij te snel

Ik moest hieraan denken op de dag dat Jos, mijn broer, 16 jaar geleden overleden was. Mijn gedachten gingen terug naar de dagen tussen zijn overlijden en de begrafenis. Jos overleed totaal onverwacht. En veel te vroeg. In alle commotie wist ik desondanks zeker: Jos wordt thuis opgebaard.

Nog geen half jaar daarvoor namen wij afscheid van onze moeder. In hetzelfde huis, het huis waarin Jos en ik opgroeiden. Op het moment dat ik met de uitvaartbegeleider aan tafel zat, kwamen zijn collega’s met mijn moeder op een brancard naar beneden. Ik raakte in paniek. Het ging mij te snel. Maar het was al gebeurd. Gelukkig had ik daarvoor wel de tijd gehad om bij haar op bed te zitten. En ik heb mij vooral zitten verbazen: waar is dat leven nu? Zo leef je nog en zo ben je dood! Verwondering was wat het van mij meester maakte. Daarnaast berusting, want aan haar lijden was een einde gekomen. Jos en ik waren dankbaar dat zij rustig was ingeslapen.

Die week heb ik haar één keer bezocht in het uitvaartcentrum. In een onpersoonlijke ruimte. Het voelde niet goed. Daarom was er bij Jos geen twijfel. Hij zou thuis blijven tot de uitvaart.

Momenten van rust

Het fijne van een thuisopbaring is dat er op elk moment van de dag gelegenheid is bij de overledene te zijn. ’s Morgensvroeg een kaarsje aansteken en een muziekje opzetten waar je samen altijd van hebt genoten. Of naast je geliefde zitten om even tegen hem of haar te praten. Waardevolle momenten van rust waarin je bewust afscheid neemt van je dierbare.

Aanraken

We kunnen een overledene best aanraken. Als een lichaam gekoeld wordt, voelt dat wel koud aan. Zelfs een kus geven op het voorhoofd is mogelijk. Een weduwe vertelde mij dat haar kleinkinderen het eng vonden om naar opa te kijken. Maar omdat de kinderen daar dagelijks waren, kwamen ze steeds een stukje dichterbij de kist. Uiteindelijke durfden zij hem aan te raken en hebben zelf tekeningen in zijn kist gelegd. Dat is mooi.

Bezoekersregeling

Een ander voordeel aan thuisopbaring is dat mensen die afscheid komen nemen de overledene kunnen zien. Hierdoor tonen zij makkelijker hun verdriet wat de directe naasten het gevoel geeft het verlies niet alleen te hoeven dragen. Toch zijn families wel eens bang dat men overlopen wordt door belangstellenden. Dat je de hele week bezig bent mensen te ontvangen en koffie te zetten. Waardoor je niet aan jezelf toekomt. Dat hoeft gelukkig niet zo te zijn. Als directe naasten bepaal je zelf wie mag komen en wanneer er gelegenheid is om afscheid te nemen. Er kan een bezoekersregeling worden afgesproken met vooraf bepaalde bezoektijden, die ook op de rouwkaart kunnen worden gezet.

Veranderingen

Gedurende de periode tot aan de uitvaart verandert het lichaam van een overledene. Bij een thuisopbaring kom ik daarom elke dag de lichaamsconditie controleren. Koelen van het lichaam of tijdelijke balseming met thanatopraxie kan er voor zorgen dat de lichaamsconditie goed blijft. En ondanks de veranderingen die het lichaam in de loop van de tijd vertoond, zijn nabestaanden vaak verrast over hoe vredig en mooi een overledene erbij ligt.

Het hielp me realiseren dat Jos dood was

Samen met mijn gezin, familie en met de vrienden van Jos, was ik tijdens de dagen voor de uitvaart bij hem. Tussen zijn spullen en met zijn muziek op de achtergrond bereidden we met elkaar de uitvaart voor. We haalden herinneringen op en troostten elkaar. Het heeft mij geholpen te realiseren dat Jos dood was. We keken naar zijn lichaam, maar hij was er niet meer. Rouwen om een verlies kan pas beginnen als je de dood onder ogen ziet, besefte ik toen.

Dankbaar

Nog steeds herinner ik mij deze dagen als een warm bad. Het heeft mij enorm geholpen mijn leven weer op te pakken na dit grote verlies. En mijn ervaring is dat als nabestaanden op mijn aanraden kiezen voor een thuisopbaring, zij mij ook enorm dankbaar zijn.

Meer weten over hoe thuisopbaring werkt?

In een voorgesprek neem ik tijd voor al uw vragen over een (naderend) afscheid. E-mail of bel (06 – 431 38 768) mij om een afspraak te maken.