Doodwens proberen te begrijpen

Afgelopen week lees ik in Trouw. “Ik blijf er nuchter onder. Voor mij is het motto dat je iets eerst goed moet begrijpen, voor je er van alles over vindt.” Welgekozen woorden van Els van Wijngaarden over het onderzoek dat zij gaat doen voor de overheid naar het aantal 55-plussers dat niet in aanmerking komt voor euthanasie, maar wel een blijvende doodswens hebben. Ook onderzoekt ze welke factoren een rol spelen bij die wens.

Klaar zijn met het leven

Zij schreef daar al eerder een boek over: Voltooid Leven, over leven en willen sterven. Voor dit boek interviewde zij mensen die hun leven voltooid achtten. Deze mensen waren in redelijke gezondheid, maar leden aan het leven. De schrijfster was nieuwsgierig naar de beweegredenen van deze mensen om te willen sterven. Wat mij trof in die verhalen, is dat ouderen bang zijn de controle over hun leven kwijt te raken. Of die al kwijt waren. Door zelf hun dood te regelen pakten zij die controle weer terug. Voor anderen was hun doodswens ingegeven doordat zij het gevoel hadden geen doel en geen toekomst meer te hebben. Zij hadden het idee dat zij overbodig waren geworden. Of ouderen hadden een diep gevoel van eenzaamheid.

‘Je voelt dat je losraakt van de werkelijkheid’

‘Ik kon daar uren zitten. Dat heb ik zo vaak gedaan. Als ik iemand moest afhalen van het station, dan ging ik een uurtje eerder. Zomaar een praatje aanknopen met een van de vele passanten. Als ik iemand weer had teruggebracht, bleef ik vaak nog een beetje in de stad rondhangen. Heerlijk vond ik dat, maar – hij zucht diept en wacht voordat hij verder spreekt – juist daar op die plek had ik ook voor het eerst het gevoel dat ik… ja, hoe zal ik dat zeggen… dat ik losraakte van deze wereld. Het lukte me niet meer om te vragen: “Hoe gaat het met je? Wat doe je?”. Terwijl ik dat vroeger altijd met gemak deed…. Het was alsof ik door een omgekeerde verrekijker keek: ik voelde meer afstand tot de wereld om me heen. Noem het verwijdering… Je voelt dat je losraakt van de werkelijkheid.’

Dit gevoel hoort bij het leven en vooral bij het ouder worden

Deze man die in het boek zijn verhaal vertelt, overkomt het ogenschijnlijk zonder een directe aanleiding. Je zou kunnen zeggen dat hij aan een depressie leed. Met een pil of therapie zou dit misschien verholpen kunnen worden. Maar hiertegen verzetten de meesten ouderen zich. Ook Els van Wijngaarden komt tot het inzicht om je er juist mee te verhouden. Om dit gevoel niet weg te moffelen of het als een ‘depressie’ af te doen. Om niet de ander proberen op te beuren, door te zeggen dat het leven toch nog zoveel te bieden heeft. Dit gevoel hoort bij het leven en vooral bij het ouder worden.

Bang voor de reactie

De geïnterviewden uit het boek waren blij dat zij met Els hierover konden praten. Zij vonden het lastig om dit met hun kinderen of naasten te bespreken. Bang voor hun reactie. Door hun heftige reactie is zelfs een man die na het interview zijn voornemen wel besprak met zijn kinderen, teruggekomen op zijn besluit.

Wat is ‘een voltooid leven’?

Na het lezen van haar boek, bleef ik het moeilijk vinden mijzelf te verplaatsen in alle geïnterviewde mensen. Want als je nog in redelijke of zelfs goede gezondheid verkeert, je ziet je kinderen en kleinkinderen nog regelmatig, financieel heb je geen problemen, je kunt nog reizen, uit eten gaan, naar het theater… En dan toch het gevoel hebben dat je niet verder wil? Wat is dan eigenlijk ‘een voltooid leven’?

Ruimte om door te gaan

Het is een ingewikkelde discussie. En zoals Ger Groot eerder in Trouw schreef: ‘Je bent niet alleen je eigen leven en dus sterf je ook niet alleen. Altijd gaat er ook bij de achterblijvers iets dood.’ Daarom vind ik het belangrijk dat wij erover gaan praten. Zoals Els van Wijngaarden ons ook adviseert: het niet wegmoffelen. En proberen niet te (ver)oordelen. Door het lucht te geven komt er misschien ruimte voor andere gedachten. Ruimte om in te zien dat de ander echt niet verder kan en dat het niet aan jou ligt. En misschien ook ruimte om na het afscheid toch door te gaan.

Het werd een bijzonder afscheid voor alle aanwezigen

Het afscheid van de vrouw die had gekozen voor euthanasie werd heel bijzonder. Met mooie, maar ook openhartige woorden over het leven van hun moeder, schoonmoeder en oma. Zoals haar kinderen later zeiden, was ik geslaagd om de herdenkingsdienst op zodanige wijze te openen dat het ook voor de aanwezigen met moeite met de euthanasie een mooi afscheid kon worden. Mijn mening – als ik al een hapklare mening had – doet er in een situatie als deze niet toe. Ik kon alleen maar meeleven met hen. Want het maakt niet veel uit of ik een keuze wel of niet begrijp… Ik voelde een grote verantwoordelijkheid om deze familie in hun afscheid goed te begeleiden. Juist als doodgaan een keuze is.

Wilt u hier meer over weten of het gesprek aangaan over uw uitvaartwensen? Bel mij voor een vrijblijvend voorgesprek op 06-43138768 of mail naar annelies@anneliesvente.nl.

Uw uitvaartwensen op papier zetten? Download gratis het wensenformulier.

De edele Zweedse kunst van ‘döstädning’

Wat zou het toch fijn zijn dat als iemand dood gaat dat zijn huis is opgeruimd. Ik ben nog niet van plan van hier te gaan, maar waarom nu niet beginnen met opruimen? Dan geniet ik zelf ook van een opgeruimd huis. Onlangs las ik het boek van Margareta Magnusson met als titel ‘Opruimen voor je doodgaat’. Een boek over de edele Zweedse kunst van ‘döstädning’. Dö betekent dood en städning betekent opruimen. Dit betekent dat je nutteloze dingen wegdoet en je huis netjes opruimt wanneer je denkt dat de tijd nadert om het tijdelijke voor het eeuwige te verwisselen.

Klumpeduns

Het is een klein boekje met handige tips hoe je ‘döstandning’ kunt aanpakken, maar ook met leuke verhalen. Haar verhaal over Klumpeduns wil ik jullie niet onthouden:

“Op een dag liep een grote, oranje kater ons huis binnen. Mijn man had nooit iets tegen katten, maar had er ook nooit een willen hebben. Toch adopteerde die rode kater mijn man meteen en hij wilde steeds bij hem in de buurt zijn. We noemden hem Klumpeduns omdat hij – anders dan de meeste katten – altijd tegen iets op botste waardoor het stukging, op iets wilde springen maar miste, of zomaar ineens van de stoel kukelde waar hij op zat. Elke avond wanneer mijn man in zijn luie stoel naar sport zat te kijken kwam Klumpeduns aantrippelen, maakte een sprong en installeerde zich op de armleuning.

Later, toen mijn man naar een verpleeghuis moest, rouwde de kat, die hem miste. Maar elke avond sprong hij (zonder te missen!) op de armleuning, ook al keek ik zelden naar sport.

Op een dag belde het verpleeghuis met de mededeling dat mijn man plotseling was overleden. Ik was ’s ochtends nog bij hem op bezoek geweest, en hoe ziek hij ook was geweest, het was toch een schok. Het personeel vroeg of ik zo snel mogelijk zijn kleren en andere spullen kon komen ophalen, want ze hadden zijn kamer meteen nodig.

Natuurlijk waren er allerlei dingen die ik moest regelen toen ik terugkwam uit het verpleeghuis, maar ik nam alles uit zijn kamer mee naar huis. Ik legde zijn kleren op een stapel vlak achter de voordeur, te moe om er op dat moment iets mee te doen. Vrienden hadden mij uitgenodigd en ik had echt even behoefte aan gezelschap, dus ik ging de deur uit. Toen ik thuiskwam lag Klumpeduns languit te treuren op de stapel kleren. Ik huilde.

Ik had zoveel gehuild in de vele jaren waarin mijn man geleidelijk van me wegdreef. Die avond balde al mijn verdriet zich samen in die kat. Ik voelde me plotseling heel schuldig dat ik het arme beest alleen had gelaten met zijn verdriet. Klumpenduns zelf ging een paar maanden later dood. Ik geloof niet echt in het hiernamaals, maar soms beeld ik me in dat Klumpeduns ergens ver weg een comfortabele armleuning heeft gevonden – én zijn goede oude vriend.”

Mooie rituelen om te herdenken

De herinneringsbijeenkomst is in de Ölandhorst (nu het Yardenhuis) en op de aangrenzende begraafplaats . De begraafplaats is dan mooi verlicht. Je kunt een boodschap hangen in een wensboom, kaarsjes branden of een kopje koffie of glühwein drinken. Ook zal er een voorstelling zijn van een zandtovenaar. In voorgaande jaren lag er in de aula een leisteen die verwarmd werd en met een kwast schreef je dan de naam met water op de steen. De naam verdampte ook weer. Het zijn mooie rituelen om je overleden dierbaren te herdenken.

Niet alleen zitten met je verdriet

Zelf heb ik meerdere keren meegeholpen tijdens zo’n avond. En het is mooi om te merken dat het de aanwezigen goed doet om hier naar toe te gaan. Vaak zitten nabestaanden in hun eentje te worstelen met het verdriet en rouw. Op zo’n avond kan je, als je dat wilt, je gevoel delen met anderen. Of op z’n minst zien dat je niet alleen bent. De vrijwilligers hebben een luisterend oor en slaan een arm om je heen als je daar behoefte aan hebt.

Een plek om te herinneren hoe het was

Ik ontmoette er eens een man die niet de aula in durfde. Ik ging naar hem toe en vroeg voor wie hij hier was. Hij had hier, nog maar kort geleden, afscheid moeten nemen van zijn vrouw. Hij vond het moeilijk om weer de aula binnen te gaan. Het was te confronterend. Na een kort praatje liep hij weer verder en later op de avond zag ik hem toch in de aula zitten. Het gevoel over de plek waar je het laatste afscheid hebt genomen, kan door zo’n mooie herdenkingsavond veranderen in een plek waar je je weer herinnerd hoe het was.

Helpen rouwen

“Gedenken is meer dan ‘denken aan’ of ‘zich herinneren’. Gedenken heeft te maken met verleden, heden en toekomst. Gedenken is het weer in het heden halen van wat vroeger gebeurd is; op een manier dat het een plaats krijgt in ons leven nu.” Deze tekst vond ik op de site van de Protestantse gemeente Goes. En het laat zien dat herdenken belangrijk is voor nabestaanden om verder te kunnen gaan. Een jaarlijkse dag als Allerzielen is daar een mooi moment voor. En wellicht lukt het je niet om naar een herinneringsbijeenkomst te gaan. Dan is een kaarsje branden en bewust een moment stilstaan bij de herinneringen ook een mooi ritueel om het een plekje in je leven te geven. Herdenken helpt rouwen.

Hoe herdenk jij?

Iedereen heeft een eigen manier van herdenken. Ik ben heel benieuwd hoe jij herdenkt. Hoe sta jij stil bij een overleden dierbare? Deel jouw ervaring hieronder en wellicht kunnen we elkaar inspireren.

Opbaren kan overal

Het is al weer enige tijd geleden dat ik een uitvaart begeleidde bij een mevrouw wiens man was overleden. Zij woonde in een piepklein huisje. Deze vrouw wilde heel graag haar man thuis opbaren. Om dit voor elkaar te krijgen zou er een raam uit te woning moeten worden gehaald om de kist binnen te krijgen. We waren al aan het kijken hoe we dat moesten doen. Totdat iemand als grapje zei: “Hij kan ook in de schuur”. “Schuur?” zei ik: “Waar is die schuur dan?”.

De beste keuze die deze familie kon maken

De schuur was het huis ernaast. Dat was zijn werkplaats. Het was er een zooitje. Maar ik zei: “Als hij hier altijd graag was, dan is dit een geschikte plek”. En dat was zo. De twee zonen gingen opruimen. De echtgenote had nog een oud gordijn liggen. Zo werd de schuur in korte tijd omgetoverd in een mooie opbaarruimte. Het is nu al bijna twee jaar geleden en we komen elkaar soms nog tegen. De weduwe is nog steeds verguld met de opbaring in de schuur. “Wij hadden dit nooit zelf bedacht”, zei ze eens. Wat eigenlijk wel zo was. Het idee was op het eerste gezicht misschien vreemd, maar uiteindelijk was het de beste keuze die deze familie kon maken.  Zij konden naar hem gaan wanneer zij wilden, samen met het bezoek dat langskwam.

Het ging mij te snel

Ik moest hieraan denken op de dag dat Jos, mijn broer, 16 jaar geleden overleden was. Mijn gedachten gingen terug naar de dagen tussen zijn overlijden en de begrafenis. Jos overleed totaal onverwacht. En veel te vroeg. In alle commotie wist ik desondanks zeker: Jos wordt thuis opgebaard.

Nog geen half jaar daarvoor namen wij afscheid van onze moeder. In hetzelfde huis, het huis waarin Jos en ik opgroeiden. Op het moment dat ik met de uitvaartbegeleider aan tafel zat, kwamen zijn collega’s met mijn moeder op een brancard naar beneden. Ik raakte in paniek. Het ging mij te snel. Maar het was al gebeurd. Gelukkig had ik daarvoor wel de tijd gehad om bij haar op bed te zitten. En ik heb mij vooral zitten verbazen: waar is dat leven nu? Zo leef je nog en zo ben je dood! Verwondering was wat het van mij meester maakte. Daarnaast berusting, want aan haar lijden was een einde gekomen. Jos en ik waren dankbaar dat zij rustig was ingeslapen.

Die week heb ik haar één keer bezocht in het uitvaartcentrum. In een onpersoonlijke ruimte. Het voelde niet goed. Daarom was er bij Jos geen twijfel. Hij zou thuis blijven tot de uitvaart.

Momenten van rust

Het fijne van een thuisopbaring is dat er op elk moment van de dag gelegenheid is bij de overledene te zijn. ’s Morgensvroeg een kaarsje aansteken en een muziekje opzetten waar je samen altijd van hebt genoten. Of naast je geliefde zitten om even tegen hem of haar te praten. Waardevolle momenten van rust waarin je bewust afscheid neemt van je dierbare.

Aanraken

We kunnen een overledene best aanraken. Als een lichaam gekoeld wordt, voelt dat wel koud aan. Zelfs een kus geven op het voorhoofd is mogelijk. Een weduwe vertelde mij dat haar kleinkinderen het eng vonden om naar opa te kijken. Maar omdat de kinderen daar dagelijks waren, kwamen ze steeds een stukje dichterbij de kist. Uiteindelijke durfden zij hem aan te raken en hebben zelf tekeningen in zijn kist gelegd. Dat is mooi.

Bezoekersregeling

Een ander voordeel aan thuisopbaring is dat mensen die afscheid komen nemen de overledene kunnen zien. Hierdoor tonen zij makkelijker hun verdriet wat de directe naasten het gevoel geeft het verlies niet alleen te hoeven dragen. Toch zijn families wel eens bang dat men overlopen wordt door belangstellenden. Dat je de hele week bezig bent mensen te ontvangen en koffie te zetten. Waardoor je niet aan jezelf toekomt. Dat hoeft gelukkig niet zo te zijn. Als directe naasten bepaal je zelf wie mag komen en wanneer er gelegenheid is om afscheid te nemen. Er kan een bezoekersregeling worden afgesproken met vooraf bepaalde bezoektijden, die ook op de rouwkaart kunnen worden gezet.

Veranderingen

Gedurende de periode tot aan de uitvaart verandert het lichaam van een overledene. Bij een thuisopbaring kom ik daarom elke dag de lichaamsconditie controleren. Koelen van het lichaam of tijdelijke balseming met thanatopraxie kan er voor zorgen dat de lichaamsconditie goed blijft. En ondanks de veranderingen die het lichaam in de loop van de tijd vertoond, zijn nabestaanden vaak verrast over hoe vredig en mooi een overledene erbij ligt.

Het hielp me realiseren dat Jos dood was

Samen met mijn gezin, familie en met de vrienden van Jos, was ik tijdens de dagen voor de uitvaart bij hem. Tussen zijn spullen en met zijn muziek op de achtergrond bereidden we met elkaar de uitvaart voor. We haalden herinneringen op en troostten elkaar. Het heeft mij geholpen te realiseren dat Jos dood was. We keken naar zijn lichaam, maar hij was er niet meer. Rouwen om een verlies kan pas beginnen als je de dood onder ogen ziet, besefte ik toen.

Dankbaar

Nog steeds herinner ik mij deze dagen als een warm bad. Het heeft mij enorm geholpen mijn leven weer op te pakken na dit grote verlies. En mijn ervaring is dat als nabestaanden op mijn aanraden kiezen voor een thuisopbaring, zij mij ook enorm dankbaar zijn.

Meer weten over hoe thuisopbaring werkt?

In een voorgesprek neem ik tijd voor al uw vragen over een (naderend) afscheid. E-mail of bel (06 – 431 38 768) mij om een afspraak te maken.