Kwam vroeger de pastoor of dominee en was een dienst vrij snel volgens een bekend kader ingevuld, tegenwoordig is dat wel anders. We hebben zelf steeds meer invloed op hoe een uitvaart vorm krijgt. Uw eigen uitvaart of die van een overleden dierbare. Maar dat het nu vaak heel anders gaat dan de traditionele uitvaarten vroeger vol rituelen, betekent niet dat we geen behoefte meer hebben aan rituelen. Een informele, niet-kerkelijke uitvaart heeft ook zijn eigen, eigentijdse rituelen. Ik geef in dit artikel graag een paar voorbeelden.

Het leven vraagt om rituelen

Voor alles in het leven hebben we rituelen. Zo blazen wij kaarsjes uit op de verjaardagstaart en mogen dan een wens doen. Of we doen die wens bij een vallende ster. Voor een jarige zingen wij een lied. En soms verbranden we brieven of foto’s om een relatie of een bepaalde periode af te sluiten. Bij rituelen tijdens een uitvaart denken we misschien al gauw aan de vaste gewoonten in de kerk. Zeker in de rooms-katholieke kerk worden veel symbolische handelingen verricht. Het gebruik van wijwater bij het welkom heten van de overledene door de pastoor. Of het zwaaien met wierook.  Familieleden steken de zes kaarsen aan die naast de kist staan.

De uitvaartwensen van tegenwoordig

Onlangs is er onderzoek gedaan onder Nederlanders naar hun uitvaartwensen. Ik lees de bovenstaande kop dat boven een artikel staat: “Merendeel Nederlanders wil informele uitvaart, zonder tradities en rituelen”. Tegenwoordig  kiest men vaker voor een informele uitvaart. Dat herken ik ook in de uitvaarten die ik begeleid. Doordat minder mensen naar de kerk gaan, worden de kerkelijke uitvaarten ook minder. Hierdoor krijgt de familie zelf de regie in handen. Dan zou je al kunnen spreken van een informele uitvaart.

Gemoedelijke sfeer

Mijn ervaring is dat nabestaanden een niet-kerkelijke uitvaart steeds vaker in een gemoedelijke sfeer willen. Dit zit hem soms in de kleding: geen zwarte, strakke pakken. Of men wil dat erop een niet plechtige toon wordt gesproken tijdens een dienst. Zo zei laatst iemand tijdens een voorgesprek: “Spreek tijdens de afscheidsdienst maar zoals je nu ook praat”.

Nieuwe eigentijdse rituelen

Maar een informele, niet-kerkelijke uitvaart heeft toch ook zeker zijn eigen, eigentijdse rituelen. In het onderzoek komt bijvoorbeeld naar voren dat vooral de Flevolanders willen dat hun nabestaanden proosten op hun leven. Samen het glas heffen! Wat een mooi ritueel! Zo zie ik veel nieuwe rituelen voorbij komen tijdens uitvaarten.

Tegenwoordig willen families bijvoorbeeld zoveel mogelijk zelf doen. Zo zie je steeds meer dat in plaats van ingehuurde dragers, de nabestaanden zelf de kist met de overledene de aula indragen. Soms doet men dat voorafgaand aan de uitvaartplechtigheid. Anderen kiezen ervoor dit te doen bij aanvang van de dienst. Ook bij begrafenissen zijn het vaak familieleden die de kist naar het graf begeleiden.

Als er een foto van de overledene bij de kist staat, kunnen er één of meerdere kaarsjes bij worden gezet. Tijdens de uitvaartdienst steken familieleden die aan. De overledene wordt symbolisch in het licht gezet. Luisteren naar eigen uitgekozen muziek, kijken naar foto’s tijdens een slideshow. Het doen van een laatste groet door langs de kist te lopen. Een bloem neerleggen op de kist of een schepje zand. Het zijn allemaal rituelen of vaste onderdelen van een uitvaart.

Oude tradities als inspiratie voor moderne rituelen

Ik haal  mijn inspiratie voor de invulling van de dienst ook uit de katholieke uitvaartmis. Waarom het kind met het badwater weggooien? De absoute in de katholieke kerk is een ritueel aan het einde van de katholieke uitvaartliturgie waarbij de kist wordt besprenkeld met wijwater en bewierookt, onder het uitspreken van gebeden. Het is een laatste eerbetoon aan het lichaam van de overledene. Absoute komt van het woord absolvere, wat losmaken of bevrijden betekent. In de diensten die ik begeleid doe ik ook een soort absoute maar dan met woorden. Een meer eigentijds en bij de overledene en familie passend eerbetoon waarbij ik de overledene namens iedere aanwezige bedank voor alles wat hij of zij heeft betekend. Het is een plechtig en emotioneel moment waarop de aanwezigen de overledenen afscheid nemen van het lichaam van de overledene.

Rituelen in besloten kring

Wil een familie een afscheid met een beperkt gezelschap zonder dat er sprake is van een dienst of plechtigheid, ook dan kunnen rituelen van pas komen. Een woordje van welkom en bij het afscheid met z’n allen om de kist staan. Op zo’n moment is het een mooi gebaar dat de aanwezigen een bloem uit een rouwstuk halen en die op de kist leggen.

Rituelen geven rust en duidelijkheid

Families kunnen ook hun eigen rituelen maken. Een ritueel kan iets heel eenvoudigs zijn. Een uitvaart is emotioneel en spannend voor de nabestaanden. Dan is het fijn dat van te voren afgesproken rituelen voor rust en duidelijkheid zorgen.

Praten over uitvaartwensen

Juist omdat we nu zelf meer invloed hebben op de uitvaart is het zo belangrijk om met elkaar daarover te praten. Hoe wilt u herdacht worden? Welke rituelen vind u mooi? In welke sfeer? Met welke muziek en foto’s?

Wilt u hier meer over weten of het gesprek aangaan over uw uitvaartwensen? Bel mij voor een vrijblijvend voorgesprek op 06-43138768 of mail naar annelies@anneliesvente.nl.

Uw uitvaartwensen op papier zetten? Download gratis het wensenformulier.

Opbaren kan overal

Het is al weer enige tijd geleden dat ik een uitvaart begeleidde bij een mevrouw wiens man was overleden. Zij woonde in een piepklein huisje. Deze vrouw wilde heel graag haar man thuis opbaren. Om dit voor elkaar te krijgen zou er een raam uit te woning moeten worden gehaald om de kist binnen te krijgen. We waren al aan het kijken hoe we dat moesten doen. Totdat iemand als grapje zei: “Hij kan ook in de schuur”. “Schuur?” zei ik: “Waar is die schuur dan?”.

De beste keuze die deze familie kon maken

De schuur was het huis ernaast. Dat was zijn werkplaats. Het was er een zooitje. Maar ik zei: “Als hij hier altijd graag was, dan is dit een geschikte plek”. En dat was zo. De twee zonen gingen opruimen. De echtgenote had nog een oud gordijn liggen. Zo werd de schuur in korte tijd omgetoverd in een mooie opbaarruimte. Het is nu al bijna twee jaar geleden en we komen elkaar soms nog tegen. De weduwe is nog steeds verguld met de opbaring in de schuur. “Wij hadden dit nooit zelf bedacht”, zei ze eens. Wat eigenlijk wel zo was. Het idee was op het eerste gezicht misschien vreemd, maar uiteindelijk was het de beste keuze die deze familie kon maken.  Zij konden naar hem gaan wanneer zij wilden, samen met het bezoek dat langskwam.

Het ging mij te snel

Ik moest hieraan denken op de dag dat Jos, mijn broer, 16 jaar geleden overleden was. Mijn gedachten gingen terug naar de dagen tussen zijn overlijden en de begrafenis. Jos overleed totaal onverwacht. En veel te vroeg. In alle commotie wist ik desondanks zeker: Jos wordt thuis opgebaard.

Nog geen half jaar daarvoor namen wij afscheid van onze moeder. In hetzelfde huis, het huis waarin Jos en ik opgroeiden. Op het moment dat ik met de uitvaartbegeleider aan tafel zat, kwamen zijn collega’s met mijn moeder op een brancard naar beneden. Ik raakte in paniek. Het ging mij te snel. Maar het was al gebeurd. Gelukkig had ik daarvoor wel de tijd gehad om bij haar op bed te zitten. En ik heb mij vooral zitten verbazen: waar is dat leven nu? Zo leef je nog en zo ben je dood! Verwondering was wat het van mij meester maakte. Daarnaast berusting, want aan haar lijden was een einde gekomen. Jos en ik waren dankbaar dat zij rustig was ingeslapen.

Die week heb ik haar één keer bezocht in het uitvaartcentrum. In een onpersoonlijke ruimte. Het voelde niet goed. Daarom was er bij Jos geen twijfel. Hij zou thuis blijven tot de uitvaart.

Momenten van rust

Het fijne van een thuisopbaring is dat er op elk moment van de dag gelegenheid is bij de overledene te zijn. ’s Morgensvroeg een kaarsje aansteken en een muziekje opzetten waar je samen altijd van hebt genoten. Of naast je geliefde zitten om even tegen hem of haar te praten. Waardevolle momenten van rust waarin je bewust afscheid neemt van je dierbare.

Aanraken

We kunnen een overledene best aanraken. Als een lichaam gekoeld wordt, voelt dat wel koud aan. Zelfs een kus geven op het voorhoofd is mogelijk. Een weduwe vertelde mij dat haar kleinkinderen het eng vonden om naar opa te kijken. Maar omdat de kinderen daar dagelijks waren, kwamen ze steeds een stukje dichterbij de kist. Uiteindelijke durfden zij hem aan te raken en hebben zelf tekeningen in zijn kist gelegd. Dat is mooi.

Bezoekersregeling

Een ander voordeel aan thuisopbaring is dat mensen die afscheid komen nemen de overledene kunnen zien. Hierdoor tonen zij makkelijker hun verdriet wat de directe naasten het gevoel geeft het verlies niet alleen te hoeven dragen. Toch zijn families wel eens bang dat men overlopen wordt door belangstellenden. Dat je de hele week bezig bent mensen te ontvangen en koffie te zetten. Waardoor je niet aan jezelf toekomt. Dat hoeft gelukkig niet zo te zijn. Als directe naasten bepaal je zelf wie mag komen en wanneer er gelegenheid is om afscheid te nemen. Er kan een bezoekersregeling worden afgesproken met vooraf bepaalde bezoektijden, die ook op de rouwkaart kunnen worden gezet.

Veranderingen

Gedurende de periode tot aan de uitvaart verandert het lichaam van een overledene. Bij een thuisopbaring kom ik daarom elke dag de lichaamsconditie controleren. Koelen van het lichaam of tijdelijke balseming met thanatopraxie kan er voor zorgen dat de lichaamsconditie goed blijft. En ondanks de veranderingen die het lichaam in de loop van de tijd vertoond, zijn nabestaanden vaak verrast over hoe vredig en mooi een overledene erbij ligt.

Het hielp me realiseren dat Jos dood was

Samen met mijn gezin, familie en met de vrienden van Jos, was ik tijdens de dagen voor de uitvaart bij hem. Tussen zijn spullen en met zijn muziek op de achtergrond bereidden we met elkaar de uitvaart voor. We haalden herinneringen op en troostten elkaar. Het heeft mij geholpen te realiseren dat Jos dood was. We keken naar zijn lichaam, maar hij was er niet meer. Rouwen om een verlies kan pas beginnen als je de dood onder ogen ziet, besefte ik toen.

Dankbaar

Nog steeds herinner ik mij deze dagen als een warm bad. Het heeft mij enorm geholpen mijn leven weer op te pakken na dit grote verlies. En mijn ervaring is dat als nabestaanden op mijn aanraden kiezen voor een thuisopbaring, zij mij ook enorm dankbaar zijn.

Meer weten over hoe thuisopbaring werkt?

In een voorgesprek neem ik tijd voor al uw vragen over een (naderend) afscheid. E-mail of bel (06 – 431 38 768) mij om een afspraak te maken.